Özgürleşmenin Bir Yolu Olarak Okumak ve Satranç

Geçenlerde izlediğim ve Amerika’daki siyahilerin kötü yaşam koşullarını anlatan bir filmde, baş karakter (öğretmen) siyahi gençlere temel olarak yaşamı satranç mantığı ile düşünmelerini öneriyor, “çünkü hayat, ne yazık ki bir satranç oyunu gibidir,” diyordu.  Onları, “yaşamlarında verecekleri her kararın ve gerçekleştirecekleri her eylemin (davranışın) en azından birkaç hamle sonrasını hesap etmeleri” konusunda uyarıyordu. Bunun için de onlara mutlaka satranç öğrenmeleri ve oynamaları gerektiğini anlatmaya çalışıyordu.

Filmde öğretmen, kurduğu satranç kulübüne katılan ve ulusal bir yarışmaya hazırlanan en yetenekli siyahi genci, kendisine de cezaevinde iken satrancı öğreten yaşlı mahkûmla tanıştırmak ve turnuva öncesi önerilerini almak üzere cezaevine ziyarete götürür. Üçlünün cezaevindeki görüşmeleri sırasında genç ömürboyu ceza almış bu yaşlı satranç oyuncusuna “cezaevinden bir gün çıkıp, çıkamayacağını, özgürlüğüne kavuşup, kavuşamayacağını” sorar. Yaşlı satranç ustasının yanıtı çok çarpıcıdır: “Kitap okuduğum ve satranç oynadığım zamanlar cezaevinden zaten çıkıyorum!”

Bu acımasız dünyada her birimizin uzaklaşmak istediği/isteyeceği çok zor ve kötü zamanlar, mekânlar olmuştur ya da olabilir. Okumak, insanı yaşadığı böylesi kötü zaman ve mekânlardan uzaklaştırır, onun dışına çıkarır, başka zaman ve mekânlara taşır. Hem de bazen yüzyıllar öncesine ya da sonrasına; başka şehirlere, ülkelere ve hatta başka dünyalara. Buna bazıları “kaçış okuması” diyebilir. Böyle bile olsa, insan bazen kaçmak da isteyebilir ve bu yanlış değildir. Yeter ki kaçış bir yaşam biçimi durumuna getirilmesin ve okumak da sadece “gerçeklerden kaçış” nedeniyle gerçekleştirilmesin.

Ve filmdeki satranç ustasının söylediği diğer bir şey de “okumanın özgürleştirici gücü”ydü. Okumanın bu özgürleştirme etkisi, bir yandan, düşünce dünyamızı zenginleştirerek, düşünme gücümüzü artırması, bizi geçmişten bu yana getirdiğimiz önyargılarımız, kalıplaşmış tutumlarımız ve düşünsel-duygusal korkularımızdan uzaklaştırmasıyla, diğer yandan da yukarıda belirttiğimiz gibi, içinde bulunduğumuz zaman ve mekândan çıkarması ile gerçekleşir.

Ve okumak insanda satrancın kazandırdığı o yetkinliği de geliştirir. “Doğru, mantıklı, akıllı kararlar vermek, doğru tercihlerde bulunmak, kararlarımızda tüm olasılıkları düşünmeye ve en az üç hamle sonrasını hesap etmeye çalışmak” olarak özetleyebileceğimiz bu yetkinlik ancak aklı, yani düşünme ve hayal gücü gelişmiş bireyin sahip olabileceği becerilerdir. Akıl, düşünme ve hayal gücü, mantık, olasılıksal yaklaşım yetkinliklerinin en önemli kaynaklarından birisidir okumak. Okumayan bir kişinin sözü edilen bu yaşamsal becerileri eksik kalacaktır.

Okumak ve satranç uzağı görmemizi sağlar. Çünkü bu da akılla olabilecek bir şeydir ve kitaplar ile satranç aklı besler. (Bilindiği üzere, Stefan Zweig’ın bu yazı çerçevesinde okunabilecek “Satranç” adlı güzel bir yapıtı vardır.) Her derde devadır denemez elbette ama satrancın tıpkı okumak gibi aklı geliştirdiği rahatlıkla söylenebilir. Bir sosyal hizmet uzmanı Sivas’ta koruma altında bulunan çocuklara verdiği satranç dersinin onların davranışları üzerinde büyük etkisi olduğundan söz ediyor. Yine Elazığ sevgievlerinde kalan çocukların satranca ilişkin saptamaları çok anlamlı. “Artık satranç sayesinde her adımda ne kaybedip ne kazanacağımı hesap ederek adım atıyorum.” diyor örneğin. Ya da bir diğeri, “Sosyalleşme ve el sıkışma problemlerim vardı, onların önüne geçtim. Odaklanma problemimi yendim ve hayatım değişti,” diye belirtiyor. (Cumhuriyet, s. 16 23.1.2020)

Sonuç olarak, diğer işlevlerinin yanı sıra okumak özgürleştirir; bizi başka zamanlara ve mekanlara taşır; hayata sağlam bakmamıza ve basmamıza çok önemli katkılar sağlar. Satranç da öyle tabi.

Ayrıca, okuma ve satrancın birbirini ciddi düzeylerde beslediğini de unutmamak gerek.

O zaman, yaşasın kitaplar ve yaşasın satranç!

 

11 Ocak 2019

One thought on “Özgürleşmenin Bir Yolu Olarak Okumak ve Satranç”

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s